Skip to content

Onderzoeker liep te hard van Stapel

15 september 2011

gcp

Als wetenschapper hoop je natuurlijk om een keer met opzienbarend nieuws volop in de aandacht te komen. Hoogleraar Roos Vonk van de Radboud Universiteit is dat twee keer gelukt. Vonk maakte 25 augustus in de media de resultaten bekend van een onderzoek waaruit zou blijken dat vleeseters ‘egoïstische hufters’ zijn. Het onderzoek trok internationaal veel aandacht. Maar er ontstond in de wetenschappelijke wereld al direct commotie over de conclusies en de onderzoeksmethode. De omschrijving van de onderzoeksresultaten deed velen de wenkbrauwen optrekken. Zo werd namelijk gesteld dat mensen na het bekijken van een plaatje met een biefstuk agressiever reageerden dan na het bekijken van een plaatje met een boom. Iedereen die een beetje kennis van wetenschappelijk onderzoek heeft, weet dat daar absoluut geen conclusies uit getrokken kunnen worden met betrekking tot het gedrag van vleeseters, al was het alleen al omdat enkel de verschillende kleuren van de plaatjes al verschillende emoties oproepen. De onderzoeksresultaten werden dus met een korreltje zout genomen, de gepeperde uitspraken van Vonk richting de journalisten ten spijt.

Afgang van mega-formaat
Nog geen twee weken later op 7 september stond ze weer volop in de schijnwerpers. ‘Een afgang van mega-formaat’ moest ze beschaamd toegeven. De door haar bekend gemaakte resultaten beruste op fraude. Hoogleraar Diederik Stapel van de Universiteit van Tilburg had verzonnen resultaten aangeleverd. Vonk had de materialen en een tabel met resultaten per mail ontvangen. Op basis daarvan werd een persbericht gemaakt. Stapel zou een assistent hebben belast met de uitvoering. Maar Vonk geeft nu toe dat hij nooit heeft aangegeven wie die assistent is, en dat ze vermoedt dat deze er niet was.

Een wetenschappelijke publicatie was er ook niet: “Omdat we dit zagen als een eerste fase in een onderzoek dat nog vervolgd moest worden, hadden we er nog geen wetenschappelijk artikel over gemaakt” zo zegt Vonk. Zo’n publicatie wordt altijd ‘tegengelezen’ door andere wetenschappers en dat was juist bij dit controversiële onderwerp niet gebeurd. Ze hadden beter nog even kunnen wachten, was de algemene mening. Ook sloeg ze waarschuwingen in de wind. Publicist en wiskundige Jan van Rongen heeft Vonk gewezen op de fouten, maar Vonk wilde er niets van weten, zo blindelings overtuigd was de vegetariër en verklaard tegenstander van de bio-industrie Vonk van de aangeleverde resultaten. Daarnaast had Stapel een smetteloze reputatie. Hij promoveerde in 1997 cum laude aan de Universiteit van Amsterdam en werd in 2002 hoogleraar in Groningen. Hij publiceerde ook in Science. De lijst met publicaties is indrukwekkend, maar nu wordt onderzocht wat er gegrond van is en wat bijeen gelogen.

Commissie moet vertrouwen herstellen
Stapel heeft zijn bedrog toegegeven tegenover prof. dr. Philip Eijlander, de rector magnificus van de Universiteit van Tilburg. Eijlander heeft een onderzoekscommissie ingesteld met de opdracht om volledig in kaart te brengen bij welke publicaties Stapel gefingeerde data is gebruikt. Voorzitter van deze commissie is prof. dr. W.J.M. Levelt, vml. president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen en emeritus hoogleraar van de Radboud Universiteit Nijmegen. De commissie is verzocht uiterlijk eind oktober te rapporteren.

De commissie moet zich ook een oordeel vormen over de onderzoekscultuur waarbinnen deze fraude mogelijk was. Eijlander wil weten hoe Stapel te werk is gegaan en hoe hij jarenlang kon wegkomen met valse onderzoeksgegevens. Sociaal psycholoog Stapel (44) gaf notabene in Tilburg het vak professionele ethiek waarin in het voorkomen van wetenschappelijk wangedrag wordt gedoceerd. Aan de commissie de uitdaging om de eerste stappen te zetten het beschaamde vertrouwen in de wetenschap te herstellen.
.
Wetenschappers die hun werk een handje hielpen
Wetenschappers die frauderen, komen vaker voor. De vakgroep psychologie heeft er een patent op. Resultaten worden verzameld gedurende persoonlijke assessments, die zich moeilijker laten controleren. Daarnaast is in de sociale psychologie de publicatiedruk enorm.

Het bekendste geval van wetenschappelijke fraude uit de recente Nederlandse geschiedenis is gepleegd door de ooit gevierde tv-psycholoog René Diekstra. De Leidse universiteit ontsloeg hem in 1996 nadat een commissie had vastgesteld dat hij plagiaat had gepleegd in zowel wetenschappelijke als populaire publicaties. Grote delen van zijn werk bleken overgeschreven.

Een ander geval betrof de neuroloog H. Gelmers. Die moest begin 1998 weg bij het Twenteborg Ziekenhuis in Almelo nadat hij in opspraak was geraakt wegens fraude. Bij een onderzoek voor de farmaceutische industrie naar de werking van een medicijn tegen hersenbloeding had hij fictieve patiënten opgevoerd. De fraude kwam aan het licht doordat zijn bevindingen sterk afweken van die van andere onderzoekers.

Lessen uit de Good Clinical Practice (GCP)
Binnen het klinisch onderzoek wordt altijd met de mogelijkheid van fraude en wetenschappelijk wangedrag rekening gehouden. De opdrachtgevers (sponsoren zoals de geneesmiddelen industrie) worden bij de Wet Medisch Wetenschappelijk Onderzoek met Mens en volgens de Good Clinical Practice norm dan ook verplicht om toezicht te houden op de uitvoerders (de onderzoekers): het zogenaamde monitoren. Daarnaast worden de resultaten uitvoerig geanalyseerd, waarbij opvallende patronen en afwijkingen zoals in geval van Gelmers worden ontdekt.

Naast de door de industrie geïnitieerde studies, worden ook studies door de onderzoekers zelf opgezet. De beheersing van het onderzoek bij de wetenschappers blijft ver achter bij de industriële beheersing van het onderzoek. De risico’s zijn Vonk nu pijnlijk duidelijk geworden. Aannemen dat het onderzoek volgens de goede wetenschappelijke praktijken is uitgevoerd getuigt van teveel naïviteit en past ook niet helemaal bij de huidige kennis van het uitvoeren van onderzoek. Is daarmee Vonk nu slachtoffer of treft haar ook enige schuld. Is zij de nagel aan de doodskist van het oude wetenschappelijke klimaat. Ik hoop dat de onderzoekscommissie komt met een aantal goede aanbevelingen gestoeld op de GCP principes die een definitieve cultuuromslag in de wetenschappelijke omgeving teweeg gaan brengen.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: