Spring naar inhoud

Zijn experimenten met stikstofdioxide ethisch aanvaardbaar

30 januari 2018
tags: , ,

De Duitse auto-industrie is opnieuw in opspraak geraakt, nu blijkt dat zij voor experimenten apen en zelfs mensen urenlang de uitlaatgassen van dieselauto’s heeft laten inademen in afgesloten ruimtes. Het nieuws heeft in Duitsland tot grote verontwaardiging, politieke afkeur en excuses van de industrie geleid.

De onderzoeken werden uitgevoerd in opdracht van een Duitse lobby-organisatie, de Europese Onderzoeksvereniging voor Milieu en Gezondheid in de Transportsector (EUGT), die gefinancierd werd door de autoconcerns VW, BMW en Daimler, die onder andere Mercedes-auto’s produceert. De EUGT, die in 2017 werd opgeheven, moest vooral laten zien dat de nieuwe dieselauto’s die als ‘Clean Diesel’ op de Amerikaanse markt gebracht werden, schoon waren en berichten over de schadelijkheid van diesel voor milieu en gezondheid ontkrachten.

Het nieuws over het dierexperimenteel onderzoek met apen werd eind vorige week naar buiten gebracht door The New York Times. De krant putte onder meer uit documenten van een rechtszaak tegen een VW-manager die betrokken was bij het dieselschandaal: de plaatsing van frauduleuze sjoemelsoftware in dieselauto’s waardoor de uitstoot van de schadelijke stikstofoxiden in testsituaties veel lager was dan op de weg. In het Lovelace Respiratory Research Institute in Albuquerque New Mexico werden in 2014 tien Java-apen vier uur lang vastgehouden in afgesloten, glazen hokjes waar de uitlaatgassen van een dieselauto (VW Beetle) in werden geleid. Ter afleiding kregen ze tekenfilmpjes te zien. Het doel van het experiment was om het effect van de uitlaatgassen op de gezondheid van de apen te onderzoeken. Met de resultaten hoopte men uitspraken te kunnen doen over de effecten van vervuiling op de werkplek. Vrachtwagen- en buschauffeurs, voertuigmechanica, lassers of mensen die bij drukke wegen wonen of werken hebben bijvoorbeeld te maken met bijzonder zware stikstofoxideverontreiniging. Het onderzoek is uitgevoerd als onderdeel van een verlaging van de wettelijke stikstofdioxidegrens. Sinds 2010 mag een jaargemiddelde van 40 microgram stikstofdioxide per kubieke meter lucht in Europa niet worden overschreden. Op werkplekken buiten mag de waarde niet groter zijn dan 200 microgram gedurende een periode van een uur. In gesloten ruimtes kunnen de waarden echter aanzienlijk hoger oplopen: tot 950 microgram per kubieke meter lucht.

Bij het humane onderzoek, in opdracht van de EUGT uitgevoerd door de universiteit van Aken, werden 25 jonge gezonde mensen een maand lang één keer per week gedurende drie uur blootgesteld aan wisselende concentraties stikstofdioxide, één van de schadelijke stoffen in uitlaatgassen. Volgens de resultaten had het inademen van het gas geen negatieve gevolgen voor de proefpersonen, zo blijkt uit het onderzoeksrapport uit 2016. De leider van het onderzoek verklaarde tegenover het persbureau DPA dat het onderzoek specifiek gericht was op stikstofdioxide die mensen op hun werkplek binnen krijgen.

De Duitse auto-industrie beseft dat de affaire een nieuwe klap voor haar imago kan betekenen. Volkswagen, dat de leiding gehad lijkt te hebben bij het verstrekken van de onderzoeksopdracht, heeft zich zaterdag voor de dierproeven verontschuldigd. Daimler zegt zich van dit onderzoek te distantiëren en stelt dat het niet strookt met hun waarden en ethische principes en ook BMW distantieerde zich van de studie. VW-president-commissaris Hans Dieter Pötsch noemde wat er gebeurd was  “totaal onbegrijpelijk”. “In naam van de volledige raad van commissarissen distantieer ik me nadrukkelijk van zulke praktijken. De zaak moet volledig opgehelderd worden.”

Ook de Duitse politiek heeft scherp afwijzend gereageerd. “Deze tests op apen en zelfs mensen zijn ethisch op geen enkele manier te rechtvaardigen”, zei Steffen Seibert, de woordvoerder van bondskanselier Merkel (CDU). Demissionair minister van Verkeer Christian Schmidt (CSU) zei “geen enkel begrip” te hebben voor proeven die „niet de wetenschap dienen, maar uitsluitend public relations-doelen.” Minister van Milieu Barbara Hendricks (SPD) noemde de proeven “ongehoord” en “afschuwelijk”. De politieke verontwaardiging is een beetje misplaatst. De commissie die het dieselschandaal onderzocht was al in 2016 op de hoogte gebracht dat uitlaatgassen op dieren waren getest. Zij namen daar toen geen aanstoot aan. Het zijn emoties die worden gevoed door het sjoemelsoftware schandaal. De kwestie is eveneens beladen vanwege de associaties die proeven op mensen en het gebruik van gas in Duitsland nu eenmaal oproepen met de genocide op de joden. Een emotie die in de sensatiemedia al breeduit wordt uitgebuit.

Maar zijn experimenten met stikstofdioxide werkelijk ethisch onaanvaardbaar?

In Duitsland vinden geen experimenten op dieren of op mensen plaats zonder een ethische toetsing. Dit was ook het geval met een experiment uitgevoerd door de arbeidsgeneesheer, sociale en milieudeskundige prof. Thomas Kraus in het universiteitsziekenhuis Aken in 2013. De ethische commissie van het academisch ziekenhuis van Aken , die de studie goedkeurde, omvat artsen, een advocaat met kwalificaties als rechter, een apotheker, een ethicus en een patiëntvertegenwoordiger. De meeste leden van de commissie zijn medewerkers van de universiteitskliniek. Dit is de gebruikelijke samenstelling voor universitaire ethische commissies, zegt prof. Bert Heinrichs van het Instituut voor Wetenschap en Ethiek (IWE) van de Universiteit van Bonn, Deutsche Welle. De Commissie was volledig onafhankelijk in haar beslissingen, met name van de financiers van het uitgevoerde onderzoek.

Ethische commissies zijn bijzonder toegewijd aan het Hippocratische principe dat een medische behandeling patiënten niet mag schaden. Dit geldt in het bijzonder voor geneesmiddelenonderzoek. In het geval van de stikstofdioxide-experimenten werd echter geen medische werkzame stof onderzocht op de proefpersonen, maar een luchtverontreinigende stof. Dat maakt de zaak een beetje ingewikkelder. Hij was daarom niet vergelijkbaar met een onderzoek naar compatibiliteit met geneesmiddelen.

De proefpersonen waren geen patiënten, maar gezonde vrijwilligers. De arts verschijnt in deze specifieke situatie niet als behandelaar, maar als onderzoeker en wetenschapper. De proefpersonen zijn op de hoogte zijn van het experiment, en realiseren zich dat ze geen persoonlijk voordeel uit het onderzoek halen.

De rechtsgrondslag is nog iets dat het geval van de stikstofdioxidestudie onderscheidt van een geneesmiddelenonderzoek. In Duitsland zijn er alleen speciale wettelijke voorschriften voor menselijk onderzoek met medicijnen en medische hulpmiddelen. De ethische commissie heeft het onderzoek dus niet kunnen toetsen tegen wettelijke normen en richtlijnen. Het is ongebruikelijk dat een milieuschadelijke stof wordt getest op de proefpersonen, zelfs bij een minimumconcentratie. Dus veel ervaring is er ook niet. De emoties die nu opspelen vertroebelen het oordeel van de commissie en de ethische discussie over onderzoek met milieuschadelijke stoffen.

Ook in Nederland zijn tussen 2006 en 2012 experimenten met uitlaatgassen uitgevoerd met mensen, zo zegt Paul Borm, hoogleraar toxicologie van de Zuyd Hogeschool in Heerlen. Op vergelijkbare wijze zijn experimenten met sigarettenrook uitgevoerd. Mits de experimenten maar onder de regels van de goede klinische praktijken (GCP) worden uitgevoerd, waartoe een goedkeuring door een Medisch Ethische Toetsing Commissie en een geïnformeerde toestemming van de proefpersoon behoort, is er op ethisch gebied weinig aan te merken op het uitvoeren van dergelijke experimenten. Het verschil tussen het Nederlands en het Duitse onderzoek is dat het Nederlandse onderzoek niet door de auto-industrie is gesponsord. De financiële steun hoeft echter niet direct op belangenverstrengeling te wijzen. Geneesmiddelen onderzoeken worden ook grotendeels door de farmaceutische industrie gefinancierd. Wel nemen regels met betrekking tot transparantie van de resultaten toe, ook negatieve uitkomsten van het onderzoek moeten in de openbaarheid komen. Het Nederlandse onderzoek werd geïnitieerd door het RIVM, die alle resultaten openbaar maakt.

Kortom, de ophef in de media is opgeklopt door de emoties rondom de auto-industrie, maar heeft weinig van doen met onethisch gedrag. Het is spijtig te moeten constateren dat de auto-industrie niet meer adequaat kan reageren op deze emoties. Dat komt de ethische discussie rondom toxicologische experimenten met mensen niet ten goede.

No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: