Spring naar inhoud

Coronacrisis: een les in risicomanagement

2 april 2020

De hele wereld is verwikkeld in een hevige strijd om de verspreiding van het Coronavirus en de gevolgen voor de samenleving tegen te gaan. Niet alleen de gevolgen voor de gezondheid en de gezondheidszorg zijn ernstig, maar ook de economische gevolgen zullen een grote en langdurige impact hebben. Sommige mensen beschouwen deze wereldwijde catastrofe als een ‘zwarte zwaan’ en zien het als iets onvoorspelbaars en totaal onverwachts. Toch wist elke viroloog op voorhand dat dit zou gebeuren. Ze wisten alleen niet wanneer, met welke omvang en hoe de gevolgen precies zouden uitpakken, maar dat er pandemie zou komen was voor hen een zekerheid. De wereld ontving een groot aantal waarschuwingen en was de afgelopen jaren getuige van vergelijkbare pandemieën met SARS, MERS en vogelgriep. De meest dodelijke ziekte, de Spaanse griep, gebeurde precies honderd jaar geleden (januari 1918 – december 1920). Specialisten wisten dat er altijd weer iets soortgelijks kon gebeuren. Maar werd ernaar geluisterd en naar gehandeld?

Hoewel het een vreselijke ervaring is, is deze pandemie een goede gelegenheid om uit te leggen wat risico is, hoe het is gedefinieerd in de ISO 31000-norm voor risicomanagement en waarom deze definitie (betere) inzichten biedt om met dit soort complexe gebeurtenissen om te gaan. ISO 31000 definieert risico als een effect van onzekerheid op doelstellingen. Er wordt opgemerkt dat dit effect zowel positief, als negatief kan zijn. Ik moet toegeven dat toen ik de eerste keer deze definitie las, ik worstelde om het volledige scala aan mogelijkheden te begrijpen. Ik ben opgeleid met het besef dat een risico een waarschijnlijkheid van voorkomen was, vermenigvuldigd met de ernst van de gevolgen, waarbij alleen naar verlies werd gekeken. Maar de gevolgen van gebeurtenissen kunnen verlies, winst of zelfs beide tegelijk betekenen, afhankelijk van iemands doelstellingen.

Voor ISO 31000 begint alles met doelstellingen. Doelstellingen zijn de dingen die we nastreven, alles wat we waardevol vinden. Het is nooit zeker dat deze “doelstellingen” zullen worden gerealiseerd. De doelstellingen kunnen daarbij na verloop van tijd veranderen als gevolg van veranderende omstandigheden en de invloeden van verschillende – verwachte en onverwachte – risicobronnen. Al met al kunnen we dit het “effect van onzekerheid” noemen. Effect van onzekerheid die doelstellingen op een positieve en/of negatieve manier beïnvloedt. Dit is wat ISO 31000 risico noemt. Daarom is het doel van risicomanagement niet alleen de bescherming van waarde (bij negatieve effecten) maar ook het creëren van waarde (bij positieve effecten). Omdat doelstellingen verschillen van persoon tot persoon, kunnen risico’s door verschillende personen anders worden ervaren.

De wereldwijde COVID-19-crisis is een zeer goed voorbeeld om de ISO 31000-risicodefinitie uit te leggen. In het geval van COVID-19 zijn de belangrijkste maatschappelijke doelstellingen gezondheid, het overeind houden van de gezondheidszorg, en het behoud van welvaart. Deze catastrofe laat zien dat één situatie de mogelijkheid heeft om een veelheid aan doelstellingen wereldwijd te beïnvloeden. Deze casus past niet erg goed bij de traditionele risicomanagementbenadering die probeert te voorspellen en te voorkomen, op basis van kansen en gevolgen. Omdat gegevens over het Coronavirus (kansen en gevolgen) niet beschikbaar of zeer onbetrouwbaar zijn. Wanneer er iets gebeurt waarvoor geen gegevens beschikbaar zijn, wanneer de kansen zeer onzeker zijn en wanneer de ernst van de gevolgen onbekend is, zijn statistische methoden gewoon niet voldoende om beslissingen te ondersteunen. Pas achteraf, wanneer kennis en data beschikbaar komen, worden dit soort methoden om risico’s te beoordelen weer nuttig. Maar dan houd je je niet meer bezig met risicomanagement: het beheersen van onzekerheden, maar met kwaliteitsmanagement: het beheersen van zekerheden.

Wat echt telt in complexe en onzekere situaties zijn de doelstellingen. Individuele gezondheid, de kwaliteit van zorgstelsels, de prestaties van economische systemen, allen kunnen worden beïnvloed door de effecten van onzekerheid afkomstig van één enkele risicobron. Al deze doelstellingen zijn met elkaar verbonden. Er moet op evenwichtige wijze rekening mee worden gehouden. Een volledige lockdown zorgt ervoor dat ons zorgsysteem kan blijven functioneren, maar is alleen goed voor de individuele gezondheid op de korte termijn. Het heeft enorme economische gevolgen die lang zullen aanhouden. Het is de waarde van de betrokken doelstellingen en hun blootstelling aan de risicobronnen die het risiconiveau bepalen. Zeer waardevolle doelstellingen en grote onzekerheid, met een hoge blootstelling vormen een hoog risico. Besluiten moeten er dan op worden gericht om de effecten van onzekerheid op deze waardevolle doelstellingen te optimaliseren, zodat het best mogelijke resultaat wordt bereikt.

Voor de huidige COVID-19-crisis is voor de samenleving één van de belangrijkste doelstellingen dat de zorgstelsels het vermogen behouden om het hoofd te bieden aan de stroom van patiënten die intensieve zorg nodig hebben. Dit omvat het gespecialiseerde personeel, hun beschermingsmiddelen, het gebruik van ademhalingstoestellen en hun gerelateerde verbruiksartikelen. Door op deze belangrijke subdoelstellingen te focussen, krijgen beleidsmakers meteen een richting om naar een risico te kijken. Zoeken naar risicobronnen en gerelateerde mogelijke effecten van onzekerheid op de doelstellingen. Aangezien we niet zeker zijn van de uitkomst, moeten we deze effecten monitoren en beheersen om waarde te behouden of zelfs te creëren. De overheid, het RIVM en de zorginstellingen hebben hier momenteel hun handen vol aan. Wat hebben we nodig en wat zijn de mogelijke effecten op de capaciteit van intensive care-diensten of het aantal patiënten dat ziekenhuisopname en intensive care nodig heeft?

Maar maatregelen nemen om de belangrijkste doelstellingen na te streven, betekent ook het introduceren van nieuwe effecten van onzekerheid op andere doelstellingen. Wat is bijvoorbeeld de impact op de geestelijke gezondheid en wat zijn de economische gevolgen van maatregelen zoals sociale distantiëring, sluiting van scholen en horecagelegenheden, en het verbieden van evenementen? Dit zijn maatregelen waarmee ook bedrijven worden geconfronteerd. De bedrijfsdoelen worden direct beïnvloed door de maatregelen die overheden nemen. Het personeel moet thuis werken en heeft dan ook nog zijn handen vol aan de kinderen die ook vanuit huis onderwijs moeten krijgen. Natuurlijk worden de gevolgen van de maatregelen enigszins gecompenseerd, waardoor de economische gevolgen worden beperkt. Maar het vraagt veel improvisatievermogen van de directies om gegeven de omstandigheden, zoveel mogelijk waarde te kunnen blijven creëren. Afhaal- en bezorgdiensten worden door de horeca opgestart. Was er voorheen veel weerstand tegen het thuiswerken, nu biedt het bedrijfsleven alle mogelijkheden om vanuit huis de werkzaamheden voort te zetten. Ook scholen zetten vol in op het aanbieden van online onderwijs. Voor sommigen begon het allemaal al veel eerder, als belangrijke toeleveranciers zich in China of Italië bevonden. Als er niet genoeg voorraden waren, moest al snel naar alternatieven worden gezocht. Ook als ZZP-er zul je genoeg vet op de botten moeten hebben, zeker als het aan Wiebes ligt, die in eerste instantie geen cent over had voor de zelfstandigen die Nederland door de vorige crisis hebben geholpen en nu door hem worden gewezen op het ondernemersrisico, waarvan de omvang mede wordt beïnvloed door de besluiten van een overheid die voor de grote ondernemers wel diep in de buidel tast. Maar overheidssteun blijft een druppel op een gloeiende plaat, en ja, als ondernemer moet je nu eenmaal rekening houden met ondernemersrisico, en dus risicomanagement toepassen. Omdat risico’s onzekerheden zijn, moet je als bedrijf het vermogen opbouwen om tijdig en adequaat te kunnen reageren op veranderingen in wat ISO 9001 de context van de organisatie noemt. Dat betekent het vermogen hebben om het even te kunnen uitzingen zodat je de tijd hebt om de strategische koers te kunnen wijzigen.

Risico’s creëren ook ongekende kansen. Naast bedrijven die hun omzet zagen inkrimpen of zelfs volledig verdampen, zijn er ook ondernemers die hun omzet zagen groeien. We gingen massaal naar de sportwinkel om te compenseren dat de sportschool geen omzet meer heeft. Supermarkten profiteerden van de hamsteromzet, ondanks dat de voorraad toiletpapier voldoende is om 10 jaar te kunnen poepen (volgens premier Rutte tenminste). Bleef voorheen veel overheidssubsidie op de plank liggen, omdat (semi-)overheden bang waren voor de schijn van staatssteun, nu wordt daar niet meer moeilijk over gedaan. Ook voor de medische hulpmiddelen industrie zijn er positieve effecten: essentiële hulpmiddelen in de behandeling van COVID-19 of de bescherming tegen het Coronavirus kunnen met een beperkte conformiteitsbeoordeling versneld naar de markt. Buitenlandse producten zonder CE-merk mogen ook (op eigen risico van de zorgverlener) worden toegepast. Helaas biedt dat ook weer mogelijkheden voor aanbieders van vervalste hulpmiddelen (als schrijnend voorbeeld de ondeugdelijke partij mondmaskers die door de ziekenhuizen is ontdekt): ook de slechte kant van de maatschappij worden kansen geboden. Maar voor de medische hulpmiddelen industrie mogelijk het meest positieve effect is het uitstellen van de toepassing van de medische hulpmiddelen verordening (EU) 2017/745; de MDR. De Coronacrisis is voor de EU een uitweg voor de MDR-crisis geworden, een wrange troost.

Wat mij het meest boeit is wat de Coronacrisis met onze doelstellingen op zich gaat doen. Mensen gaan anders aankijken tegen wat belangrijk is in het leven. Zij zullen hun persoonlijke doelstellingen gaan bijstellen. Zorg en onderwijs zullen anders worden gewaardeerd. Medische hulpmiddelen worden ook eens anders beschouwd dan door het ICJ consortium met hun implant files. We zijn onze overheden op heel andere manier gaan bekijken: welke doelstellingen vinden zij belangrijk en hoe goed zijn ze in het nemen van de juiste beslissingen en het realiseren van de noodzakelijke maatregelen? Yuval Noah Harari schreef hierover een mooi artikel in de Financial Times: the world after coronavirus. Ik ben maar wat blij met onze nuchtere overheid in de polder, die ook nog het lef heeft om een lid van de oppositiepartij tot minister van volksgezondheid te benoemen. Bedrijven zijn anders gaan aankijken tegen wat hun toegevoegde waarde is en op welke manier zij gevoelig zijn voor externe en interne omstandigheden. Is thuiswerken werkelijk zo’n vloek? Hoe gevoelig is de leveringsketen voor verstoringen? En het risico op een pandemie zal nooit meer worden genegeerd of gebagatelliseerd.

Doelstellingen laten telkens zien hoe waarde kan worden gecreëerd en wat nodig is om deze gecreëerde waarde te beschermen. Het maakt het mogelijk om strikte en duidelijke criteria te bepalen hoe ver je kunt of wilt gaan. Kansen spelen pas een rol bij het kiezen van opties als de doelstellingen en criteria duidelijk zijn. Opties kunnen vervolgens worden beoordeeld met behulp van traditionele of andere methoden voor risicomanagement, om de best mogelijke oplossingen te selecteren die de gewenste effecten maximaliseren, terwijl de negatieve effecten op elk van deze doelstellingen worden geminimaliseerd. Dat is het echte voordeel van handelen volgens ISO 31000 en de definitie van risico.

Ik wens jullie allen veel waarde toe in deze moeilijke omstandigheden.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: